BRUGGENHOOFD GENT - TÊTE DE PONT DE GAND

• Belgische soldaten TPG
• Duitse soldaten TPG
• 18 daagse veldtocht - mei 1940

Luc Van de Sijpe

Maak je eigen badge

(Blauw: nog bestaande structuren, Rood: verdwenen structuren met vrij exacte lokatie van waar ze ooit stonden, Geel: verdwenen structuren waarvan de effectieve lokatie ook niet 100% meer gekend is, meestal beperkt de gekende lokatie zich tot de kaai waarop de structuren zouden moeten hebben gestaan)

Waar hoorden deze schuilstructuren bij, gelegen op de spoorwegterreinen tussen Merelbeke en Melle.

Op de spoorwegterreinen in de zone tussen Merelbeke station en de R4, meer specifiek tot aan het smalle brugje met de Varingstraat, lagen nog menig restant van schuilstructuren, in hoofdzaak bedoeld voor het spoorwegpersoneel. De meeste structuren zijn specifieke structuren die men hier en daar nog wel terugvindt langs gebouwtjes zoals wisselbedieningsgebouwtjes, werkhuisjes van spoorwegpersoneel, seingevershuisjes, bareelwachterhuisjes,... Het zijn in hoofdzaak structuren die men vrij identiek kan terugvinden doorheen het ganse land bij dergelijke spoorwegstructuur. Helaas worden ze tegenwoordig veel te vaak het slachtoffer van de opruiming van bestaande spoorwegterreinen en verdwijnen ze hierdoor definitief uit het landschap als sneeuw voor de zon zoals jammer genoeg in de laatste 15 jaar ook te Merelbeke.

Bij een eerste verkenning van de terreinen in 2008, samen met Mr. Dirk De Pelsmacker uit Gijzenzele die lang op deze lokatie had gediend bij de Merelbeekse spoorwegen, werden mij al locaties aangeduid waar vroeger reeds structuren waren verdwenen. Omdat ik mij toch wou verifiëren van de huidige situatie alvorens uiteindelijk deze fotoreeks te publiceren, heb ik al de vorige locaties nogmaals opgezocht in april 2012 en jammer genoeg moeten vaststellen, dat ook hier, de sloophamer ondertussen nog eens bijkomend zwaar had toegeslagen bij opruimingswerken van oude en vervallen structuren. Zeker omdat ook deze site in die periode zwaar werd aangepast als nieuwe locatie van de infrastructuur die vroeger terug te vinden was op het Arsenaal te Gentbrugge.

Bij een eerste inspectie van de site in 2008, kon er nog zekerheid gegeven worden over 9 structuren koppelbaar als een bunker, een versterkt gebouw of een specifieke schuilstructuur. Heden bestaat daar echter amper nog iets van en diende alles te wijken voor de aanleg van de werkplaats van Infrabel ter vervanging van het vroegere domein den Arsenaal te Gentbrugge.

• Nabij het huidige station van Merelbeke ligt er nog altijd een in de oorlog gebouwde administratieve bunker.
• Achter spoor 4 ligt nog altijd een grotere buisstructuur.
• Tegen de spoorwegbrug waar ooit een elektriciteitsgebouwtje stond, is al voor 2008 een eenmansstructuurtje verdwenen.
• Verderop waar het rangeergedeelte van het spoornet tussen Merelbeke en Melle begon, lag het gebouw gekend als het vormingsstation. Ook dit gebouw bevatte een versterkt gedeelte.
• Naar het uiteinde van dit rangeergedeelte waren nog eens 2 buisstructuren te vinden die hoorden bij toenmalige gebouwtjes voor het factagepersoneel. Ook deze zijn beiden allicht ondertussen verdwenen.
• Volledig achteraan dit rangeergedeelte had je 3 Wisselbedieningsgebouwtjes met elk een eenmansstructuurtje. Deze zijn allen tussen 2008 en 2012 gesloopt.

Bovenaan: 2 foto's van oude foto's van het station en stationsbuurt (beiden Replica). Onderaan een foto van dezelfde buurt op Google Streetview anno 2013. Let op, hier vooraan rechts op deze foto, zat ook nog een grote publieke schuilstructuur die in 2013 "opnieuw" werd ontdekt en jammer genoeg hiervoor de slopingstol diende te betalen. Vind op deze link een volledige reportage over deze toch wel zeer fraaie en jammer genoeg wel degelijk gesloopte schuilstructuur op het stationsplein te Merelbeke. Deze structuur had op zich niets te zien met de hier omschreven structuren die allen specifiek werden gebouwd voor het aanwezige spoorwegpersoneel (en allicht beperkt de gebruikers van die spoornet)

Alle gefotografeerde structuren waren passieve beschermingsstructuren. Structuren dus die dienden om het spoorwegpersoneel te beschermen bij mogelijke aanvallen vanuit de lucht.

Gezien België bezet was door Duitsland, werd de spoorweginfrastructuur ook gebruikt door het Duitse leger voor het verplaatsen van zowel troepen als oorlogsmateriaal en voorraden naar andere frontzones. Hierdoor werd dit een specifiek doelwit voor geallieerde bombardementen. Dat zal ook de reden zijn dat de Belgische Spoorwegen in die situatie gedwongen meewerkend met de Duitsers, schuilstructuren gingen optrekken nabij hun eigen infrastructuur om in eerste instantie hun eigen personeel zoveel mogelijk te beschermen tegen deze mogelijke geallieerde luchtaanvallen.

De treinreizigers zullen in theorie niet deze structuren gebruikt hebben maar bv wel de publieke schuilplaats die zich op het stationsplein bevond. Ook de in deze reportage beschreven administratieve bunker, had allicht een bijkomende aanbouw die mogelijks als functie een publieke schuilstructuur kan geweest zijn maar die is zeker niet origineel uit WOII en volgens betrouwbare bronnen later aangebouwd. Mogelijks betreft dit een aanvulling uit de koude oorlog. De bouwperiode van de overige besproken structuren, is dan ook te zoeken tussen mei 1940 en september 1944.

Bijkomend was het station van Merelbeke één van de belangrijkste vormingstations van België. Dit wil zeggen dat hier goederentreinen werden ontkoppeld en herschikt om ze opnieuw samengesteld door te kunnen sturen naar andere bestemmingen. Merelbeke was op dat moment het 3e grootste vormingsstation in België naast dit van de Antwerpse Dokken en Schaarbeek. Het ontving op die manier dagelijks ongeveer 60 goederentreinen die hier dan werden omgevormd naar een 50 tal omgevormde goederentreinen met als bestemming zowel Vlaanderen als Wallonië. Courante bestemmingen waren hierbij Oostende, Zeehaven Brugge, Zeehaven Gent, Kortrijk, de Antwerpse dokken, Mechelen, Dendermonde, Aalst, Charleroi, Mons, Arlon, Monceau,...

Het vormingsgedeelte in Merelbeke omvatte in totaal niet minder dan 68 sporen naast elkaar.

• Er waren toen 2 hoofdsporen en 2 omloopsporen voor courant reizigersverkeer. Dit is zelfs allicht nog altijd vrij identiek met heden ten dage.
• De omvormingsbundels waren dan
  • Gent 1 / Melle 1 met 17 sporen
  • Gent 2 / Melle 2 met 12 sporen
  • Gent 3 / Melle 3 met 31 sporen

Buiten deze 68 sporen waren er nog 3 onderhoudsporen voor het verbeteren van de belading van wagens waarbij dit werd beoordeeld als "afgekeurd" omdat het niet veilig werd geacht om op die manier verder getransporteerd te worden. Ook werden hier soms bepaalde wagons gedeeltelijk overgeladen op andere wagons.

Ook was er dan nog een kuisspoor waar de wagons werden geplaatst die hadden gediend voor het vervoer van dieren of te sterk vervuild waren geraakt door eerdere transporten. Dit laatste kuisspoor was onderkuild waardoor weggespoten mest en stro hier konden worden verzameld. Dit mest en stro werd dan gebruikt in de bloementuin van de stationschef die hier dan zo goed als jaarlijks de prijs mee won van het mooist versierde station.

Links: Oud zicht op stationsgebouw, allicht nog voor WOI, kijkende in de richting van Gent (Foto: Replica) - Rechts: De bloementuin voor het station te Merelbeke (Foto: Collectie Julien Fabel)

De belangrijkste structuren waren op het terrein op die manier:

• Het station van Merelbeke aangevuld met de administratieve bunker
• Het vormingsstation voorbij de brug
• 2 aparte gebouwen op de site voor het Factagepersoneel (personeel die instond voor de werken op de site), eentje in de richting van Gent (Vorming Noord) en nog een in de richting Melle. Deze dienen dan ook allicht gesitueerd te worden in de buurt van de grotere buisvormige structuren die te vinden waren.

  1 Factageploeg bestond uit

  • 1 Factagechef
  • 1 Telefonist
  • 1 persoon die de aankomende treinen diende te merken bij aankomst, De "Arrivé".
  • 2 personen verantwoordelijk voor de vertrekkende treinen, "De Départ 1" en "De Départ 2"

  Deze factagediensten gebeurden in ploegendienst

  • De vroegen van 6u tot 14u
  • De laten van 14u tot 22u
  • De nacht van 22u tot 6u

  Dit werk was te beschouwen als zwaar werk, steeds buitenwerk, in weer en wind, in de week en in de weekends, zon- en feestdagen.

• De 3 seinhuizen en wisselbedieningsgebouwtjes Melle 1, Melle2 en Melle3. hier bevond zich dan telkens een schuilplaats voor 1 seinwachter.

Omdat deze gehele structuur voor de geallieerden in intacte vorm een doorn in het oog was, werd ook meermaals gepoogd deze spoorweginfrastructuur te ontregelen. Zo zijn er 3 rampzalige data gekend voor de buurt van Merelbeke station.

• Een eerste luchtaanval vond plaats op 5 september 1943.
• Een tweede en meest rampzalige aanval vond plaats op 10 april 1944 en richtte massale vernielingen en schade aan de directe omgeving van het station, vooral de Florawijk te Merelbeke die letterlijk met de grond werd gelijk gemaakt. Zo werden bij deze totaal mislukte luchtaanval maar liefst 600 huizen met de grond gelijk gemaakt en meer dan 1000 anderen zwaar beschadigd. Het station zelf werd hierbij ook zeer zwaar beschadigd. Het gedeelte dat dit bombardement had overleefd, werd vrij snel nadien reeds gerestaureerd als wachtzaal, een biljettenkantoor en een magazijn. Het huidige nog bestaande station is nog altijd een herwerking van het toenmalige gebouw. Er vielen die dag 428 doden en 724 gewonden te betreuren.
• Er zou nog eens een laatste luchtraid op Merelbeke volgen op 10 mei 1944. In totaal zouden de 3 raids samen het leven kosten aan 557 onschuldige Merelbeekse en Melse burgers.

Het rampzalige aan al deze bombardementen blijft in elk geval dat ze alle drie nauwelijks infrastructuur van de spoorwegen hebben weten te vernielen maar telkens veel meer dan het waard was, onschuldige burgerbevolking troffen.

Gezien bovenstaand beschreven oorlogsverleden van het station van Merelbeke, moeten deze structuren wel ooit echt dienst hebben gedaan, hoewel hier geen rechtstreekse bewijzen van zijn.

Op deze links op de website wordt de schade die bij deze bombardementen werd gemaakt, gebundeld en gepoogd te plaatsen naar de huidige locaties:

• Bombardermenten op Merelbeke station

Op deze link meer details over de Luchtbeschermingsmaatregelen te nemen tijdens de Duitse bezetting nabij spoorweginfrastructuur op basis van een Duitse nota hierover uit 1942.

Bronnen:

• Info verkregen via Julien Fabel die tijdens de oorlog en de jaren nadien altijd heeft gewerkt aan het station van Merelbeke.
• Originele verkenning met Mr Dirk De Pelsmacker (in 2008), waarvoor dank.
• Info over bombardementen op Merelbeke station: Boek "Het drama van Merelbeke" - Katrien Arnaut.